Czy nauczyciel może wziąć urlop w trakcie roku szkolnego – regulacje prawne

Cel jest prosty: zrozumieć, kiedy nauczyciel może legalnie wziąć wolne w trakcie roku szkolnego, a kiedy dyrektor zwyczajnie nie ma prawa tego urlopu udzielić. Problem zaczyna się w momencie, gdy w grę wchodzą różne typy szkół, Karta Nauczyciela, Kodeks pracy, a do tego nowe przepisy o urlopach opiekuńczych i „siły wyższej”. Ten tekst porządkuje temat od strony przepisów, z praktycznym nastawieniem: co konkretnie wolno, na jakiej podstawie prawnej i jakich złudzeń lepiej się pozbyć od razu.

Podstawy prawne urlopu nauczyciela

Nauczyciele nie podlegają w całości „zwykłym” zasadom Kodeksu pracy. Kluczowe znaczenie ma Karta Nauczyciela, zwłaszcza art. 64 i 66, które regulują urlop wypoczynkowy oraz urlop dla poratowania zdrowia. Kodeks pracy stosuje się tylko w zakresie nieuregulowanym w Karcie.

Z punktu widzenia urlopów w trakcie roku szkolnego najważniejsze jest rozróżnienie dwóch grup:

• nauczyciele w tzw. szkołach feryjnych – szkoły, w których są ferie zimowe i wakacje letnie (szkoły podstawowe, licea itd.),
• nauczyciele w placówkach nieferyjnych – przede wszystkim przedszkola, część placówek wychowawczych, opiekuńczych itp.

Od tego, do której grupy należy dana placówka, zależy odpowiedź na pytanie, czy zwykły urlop wypoczynkowy można wykorzystać w środku roku szkolnego.

Co do zasady nauczyciel szkoły feryjnej nie ma „zwykłego” urlopu w trakcie roku szkolnego. Wolne wykorzystuje w ferie i wakacje, z nielicznymi wyjątkami.

Urlop wypoczynkowy a rok szkolny

Szkoły feryjne – urlop głównie w ferie

Urlop wypoczynkowy nauczyciela szkoły feryjnej określa art. 64 ust. 1 Karty Nauczyciela. Nauczyciel ma prawo do urlopu w wymiarze odpowiadającym feriom szkolnym. W praktyce jest to około 8 tygodni, ale nie jest liczony w dniach jak w Kodeksie pracy.

Przepis mówi wprost: urlop udzielany jest w czasie ferii szkolnych. W trakcie trwania zajęć (od września do czerwca – poza feriami zimowymi) nauczyciel powinien być do dyspozycji szkoły.

Istnieje jednak istotny wyjątek, o którym często się zapomina. Zgodnie z art. 64 ust. 3 Karty Nauczyciela w szczególnie uzasadnionych przypadkach dyrektor może udzielić nauczycielowi części urlopu w czasie zajęć. Warunek: w okresie ferii nauczyciel musi mieć zapewniony co najmniej 4-tygodniowy nieprzerwany wypoczynek. Otwiera to drogę do urlopu np. w sytuacjach losowych, ale nie jest to „standardowe” narzędzie do planowania dłuższych wyjazdów poza sezonem.

W praktyce dyrektorzy bardzo ostrożnie korzystają z tej możliwości, bo muszą zabezpieczyć realizację podstawy programowej i organizację pracy szkoły. Sama chęć wyjazdu poza sezonem nie będzie zwykle uznana za „szczególnie uzasadniony wypadek”.

Warto podkreślić dodatkowo dwie kwestie:

• nauczyciel szkoły feryjnej nie ma urlopu na żądanie – urlop wypoczynkowy jest kompleksowo uregulowany w Karcie Nauczyciela, więc przepisy Kodeksu pracy o urlopie na żądanie tutaj nie wchodzą,
• nieobecność w pracy w czasie roku szkolnego może być usprawiedliwiona, ale niekoniecznie będzie to urlop (np. zwolnienie lekarskie, opieka na dziecko na L4, zwolnienie okolicznościowe).

Placówki nieferyjne – zasady zbliżone do Kodeksu pracy

Inaczej wygląda sytuacja nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach i innych placówkach, w których nie przewiduje się ferii szkolnych. Dla nich art. 64 ust. 3a Karty Nauczyciela przewiduje urlop wypoczynkowy w wymiarze 35 dni roboczych w roku kalendarzowym.

W tym wypadku sposób korzystania z urlopu jest zbliżony do rozwiązań znanych z Kodeksu pracy:

• urlop udzielany jest na wniosek pracownika i z uwzględnieniem planu urlopów,
• w praktyce duża część urlopu przypada w miesiącach letnich, ale dopuszczalne jest dzielenie go na części w trakcie całego roku,
• możliwe jest korzystanie z urlopu na żądanie (4 dni w roku – art. 167² Kodeksu pracy), bo Karta Nauczyciela nie reguluje tego wprost dla nauczycieli nieferyjnych.

Dla tych nauczycieli odpowiedź na pytanie „czy można wziąć urlop w trakcie roku szkolnego” jest zasadniczo twierdząca – o ile pozwala na to plan urlopów i zgoda dyrektora. Konflikty wynikają częściej z organizacji pracy (zastępstwa, liczebność grup), a nie z zakazu prawnego.

Urlopy i zwolnienia krótkoterminowe w roku szkolnym

Urlopy z Kodeksu pracy: opiekuńczy, siła wyższa, okolicznościowy

Oprócz urlopu wypoczynkowego pojawiły się w ostatnich latach dodatkowe uprawnienia z Kodeksu pracy, które obejmują również nauczycieli, o ile Karta Nauczyciela nie stanowi inaczej. W praktyce oznacza to, że nauczyciel (zarówno feryjny, jak i nieferyjny) może w trakcie roku szkolnego skorzystać m.in. z:

• urlopu opiekuńczego – do 5 dni w roku na opiekę nad osobą bliską (art. 173¹ Kodeksu pracy),
• zwolnienia z powodu działania siły wyższej – 2 dni lub 16 godzin rocznie, płatne w 50% (art. 148¹ Kodeksu pracy),
• zwolnień okolicznościowych – np. ślub pracownika, urodzenie dziecka, zgon członka rodziny, na podstawie rozporządzenia w sprawie usprawiedliwiania nieobecności w pracy.

Te formy wolnego nie są urlopem wypoczynkowym, ale realnie pozwalają nauczycielowi na legalną nieobecność w pracy w trakcie roku szkolnego, o ile spełnione są ustawowe przesłanki. Dyrektor nie może odmówić ich udzielenia, jeśli pracownik ma do nich prawo.

Urlop dla poratowania zdrowia

Osobną kategorią jest urlop dla poratowania zdrowia, uregulowany w art. 73 Karty Nauczyciela. Przysługuje nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze etatu, po przepracowaniu co najmniej 7 lat w szkole, jeżeli lekarz medycyny pracy stwierdzi potrzebę udzielenia takiego urlopu w celu leczenia związanego z wykonywaniem zawodu.

Urlop ten może trwać nawet do 1 roku, a w trakcie jego trwania nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia. Co ważne: jest on udzielany niezależnie od roku szkolnego. Jeżeli orzeczenie lekarskie wskazuje na konieczność rozpoczęcia urlopu w listopadzie, dyrektor – przy spełnieniu wymogów formalnych – musi go udzielić.

W praktyce jest to najdalej idąca forma „urlopu w trakcie roku szkolnego”, ale jest ściśle powiązana ze stanem zdrowia i wymaga przejścia procedury orzeczniczej. Nie ma tu miejsca na uznaniowe „potrzebuję odpocząć”.

Urlop dla poratowania zdrowia nie jest „dodatkowym wakacjami” – to narzędzie ochrony zdrowia nauczyciela, kontrolowane przez lekarza medycyny pracy i obwarowane szeregiem warunków.

Urlop bezpłatny w czasie roku szkolnego

Nauczyciel może też wystąpić o urlop bezpłatny. Zasady jego udzielania wynikają przede wszystkim z Kodeksu pracy (art. 174 i nast.), który stosuje się tu pomocniczo. Urlop bezpłatny oznacza zawieszenie obowiązku świadczenia pracy i wypłaty wynagrodzenia na określony czas.

W odróżnieniu od urlopu wypoczynkowego, pracownik nie ma prawa żądać urlopu bezpłatnego – jego udzielenie zależy od zgody dyrektora. W środku roku szkolnego taka zgoda będzie uzależniona przede wszystkim od możliwości zapewnienia zastępstw i od potrzeb organizacyjnych placówki.

W praktyce urlop bezpłatny bywa wykorzystywany m.in. gdy:

• nauczyciel chce podjąć czasowo inną pracę (np. za granicą),
• planuje dłuższy wyjazd rodzinny, którego nie da się zgrać z feriami,
• potrzebna jest przerwa w pracy z przyczyn osobistych, ale bez podstaw do urlopu zdrowotnego.

Warto pamiętać, że okres urlopu bezpłatnego nie jest wliczany do okresu pracy, od którego zależą niektóre uprawnienia pracownicze (np. nagroda jubileuszowa), chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Procedura – jak formalnie wnioskować o urlop w roku szkolnym

Niezależnie od rodzaju urlopu, zawsze chodzi o dwa elementy: podstawę prawną i formę wniosku. W skrócie wygląda to tak:

1. Sprawdzenie, czy dany typ urlopu przysługuje w konkretnej sytuacji (np. czy placówka jest feryjna, czy spełnione są warunki do urlopu zdrowotnego, czy są przesłanki do urlopu opiekuńczego).
2. Złożenie pisemnego wniosku (czasem dopuszczalna jest forma elektroniczna, jeśli regulamin pracy tak przewiduje).
3. Dołączenie wymaganych dokumentów – np. orzeczenie lekarza medycyny pracy przy urlopie zdrowotnym, dokument potwierdzający zdarzenie przy urlopie okolicznościowym (akt zgonu, akt ślubu), oświadczenie przy urlopie opiekuńczym.
4. Decyzja dyrektora – w części przypadków (urlop zdrowotny, opiekuńczy) ma charakter związany, w innych (bezpłatny, część urlopu wypoczynkowego w trakcie roku) jest uznaniowa.

Warto pamiętać, że dyrektor nie może dowolnie zamieniać urlopu wypoczynkowego na inny rodzaj zwolnienia i odwrotnie. Każdy typ urlopu ma własne warunki i tryb udzielania. Jeżeli nie ma podstaw do udzielenia urlopu wypoczynkowego w roku szkolnym (szkoła feryjna), pozostaje szukanie rozwiązań w innych przepisach albo w porozumieniu stron (np. zgoda na urlop bezpłatny).

Najczęstsze mity i wątpliwości

Wokół urlopów nauczycieli narosło sporo mitów, które potrafią skomplikować rozmowy z dyrekcją. Kilka z nich pojawia się regularnie:

• „Każdy pracownik ma urlop na żądanie, więc nauczyciel też” – nie w każdej placówce. Nauczyciel szkoły feryjnej nie ma urlopu na żądanie, bo jego urlop wypoczynkowy jest uregulowany odrębnie w Karcie Nauczyciela.
• „Dyrektor musi dać urlop, jeśli nauczyciel ma do niego prawo” – dotyczy to tylko niektórych urlopów (np. zdrowotny po orzeczeniu lekarza, urlop opiekuńczy, zwolnienie z tytułu siły wyższej). Urlop bezpłatny albo przesunięcie części urlopu wypoczynkowego do roku szkolnego są uzależnione od zgody dyrektora.
• „Urlop dla poratowania zdrowia można wziąć, kiedy jest wygodnie” – termin wynika z orzeczenia lekarza medycyny pracy. Próby „ustawiania” daty pod wakacje czy wyjazd rodzinny kończą się zwykle odmową lekarza albo kontrolą.
• „Nauczyciel przedszkola ma tyle samo urlopu co w szkole” – nie. W przedszkolu nauczyciel ma 35 dni urlopu wypoczynkowego rocznie, planowanego w porozumieniu z dyrektorem, a nie „całe wakacje”.

W praktyce im więcej konkretów w rozmowie z dyrektorem (przepis, typ urlopu, proponowany termin, sposób zapewnienia zastępstw), tym większa szansa na znalezienie rozwiązania, nawet jeśli prawo formalnie stawia pewne bariery.